Borax (natríumbórat) 1,8 kg

Borax, einnig kallað natríumbórat (efnaformúla Na₂B₄O₇·10H₂O), er náttúrulegt steinefni úr bórsöltum. Það er fínt, hvítt kristallað duft sem leysist vel upp í heitu vatni og myndar vægt basíska lausn. Á Íslandi er Borax langmest keypt til tvenns: til slímagerðar og sem náttúruleg hreinsivara. Hér að neðan förum við yfir þessar tvær vinsælustu notkunir fyrst, og því næst önnur notkunarsvið.

1. Slímagerð (slime)

Vinsælasta notkun Borax í dag. Borax virkar sem „virkjari" (activator) sem krosstengir sameindir PVA-líms (skólalíms) og breytir fljótandi lími í teygjanlega, skemmtilega slímu. Uppskriftin er einföld: leysið 1 teskeið af Borax í 1 bolla (240 ml) af heitu vatni, og bætið lausninni hægt út í blöndu af PVA-lími og vatni á meðan þið hrærið. Bætið lit, gliti eða froðukúlum við til að búa til ykkar eigin slímu. Of mikið Borax gerir slímuna stífa, svo bætið lausninni við smátt og smátt. Sjá nánari skref-fyrir-skref leiðbeiningar.

2. Hreinsivara, þvottur og vatnsmýking

Hin klassíska notkun Borax — og næstvinsælust hér á landi. Borax er náttúrulegt, fjölnota hreinsiefni sem hefur verið notað á heimilum í meira en öld. Sem þvottaaukefni eykur það virkni þvottaefnis, lýsir upp ljósan þvott og hjálpar til við að ná úr erfiðum blettum. Það mýkir hart vatn svo sápa og þvottaefni virki betur, og dregur úr óæskilegri lykt. Borax nýtist líka vel í almenn heimilisþrif — á eldhús- og baðherbergisfleti, í óhreinindi, fitu og kalkbletti — því vægt basíska eðli þess leysir upp óhreinindi án sterkra efna. Algeng uppskrift: leysið u.þ.b. hálfan bolla af Borax í heitu vatni fyrir almætt hreinsivökva, eða bætið hálfum bolla út í þvottavélina með venjulegu þvottaefni. Fylgið alltaf leiðbeiningum um magn.

Önnur notkun

Borax er fjölhæft steinefni sem nýtist einnig á ýmsan annan hátt:

Kristallaræktun og vísindatilraunir

Borax er frábært í skemmtilegar vísindatilraunir fyrir börn og fullorðna. Með því að leysa mikið af Borax upp í sjóðandi vatni og láta lausnina kólna hægt má rækta glitrandi kristalla — til dæmis á pípuhreinsurum sem mótaðir eru í snjókorn, stjörnur eða stafi. Þetta er sívinsælt heimilisverkefni sem sýnir hvernig kristallar myndast úr yfirmettaðri lausn.

Flúx við málmsuðu og lóðun

Í málmvinnslu er Borax notað sem flúx (flux) — efni sem hreinsar yfirborð málma og kemur í veg fyrir oxun á meðan lóðað er, silfurlóðað eða við smíðasuðu (forge welding). Það lækkar bræðslumark óhreininda og hjálpar lóðmálmi að renna jafnt. Gullsmiðir og járnsmiðir hafa lengi reitt sig á Borax í þessum tilgangi.

Gler, keramík og glerungur

Borax er notað sem bræðsluefni í glerung, glerjun og keramíkvinnslu. Það lækkar bræðslumark og hjálpar til við að mynda slétt, glerjað yfirborð. Það kemur einnig fyrir í framleiðslu á sérstöku gleri.

Skordýravörn og viðarvörn

Borax er þekkt úrræði gegn maurum og ýmsum skordýrum og er einnig notað til að verja timbur gegn fúa, myglu og meindýrum. Það er vinsælt í náttúrulegri meindýravörn og við viðhald á viði.